Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkiye
Tez Danışmanı: Mustafa Argunşah
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
| Tarihî metinlerde nezaket(sizlik) gün geçtikçe önem kazanan bir araştırma alanıdır. Bu çalışmada Eski Anadolu Türkçesi Dönemine ait olduğu ön görülen Hamzanameler adlı eserin birinci cildinde geçen diyaloglarda nezaket(sizlik) yöntemleri incelenmiştir. Yöneltici edimsöz barındıran, yakın (N= 44) ve kurumsal (N=57) ilişki boyutlarını yansıtan 101 diyalog seçilerek Bağlam-Diyalog-Etkileşim Analizi Üçlemesi adı verilen bir ön analiz sürecine tabi tutulmuştur. Daha sonra bu incelemeden yola çıkarak nezaket(sizlik) yöntemleri belirlenmiş ve diyalog akışında gerçekleşen konumlandırma değişimlerinin nezaketsiz(lik) kullanımını etkilediği örnek diyaloglar seçilmiştir. Nitel bir veri analiz programı (MAXQDA) kullanılarak nezaket(sizlik) yöntemleri ve hitap yöntemleri etiketlenmiştir. Elde edilen bulgulara göre 18 kibarlık 9 kabalık yöntemi tespit edilmiştir. Bu yöntemler kelime, ek, cümle veya söz sırası dizimi gibi farklı türlerden dil ögeleri ile ifade edilmektedirler. Genel olarak kibarlık yöntemleri kabalık yöntemlerinden daha sık kullanılmakta ve daha çok çeşitlilik barındırmaktadır. Araştırma sonuçlarına göre konumlandırmaların diyalog süresince değişerek nezaket(sizlik) akışını şekillendirdiği gözlemlenmiştir. Zamir ve isim biçiminde hitaplar da konumlandırma belirterek nezaket(sizlik) kullanımında önemli bir rol oynamaktadır. Kibarlık bildiren 'sen/siz' ayrımı ilişkinin yönüne göre farklılık göstermektedir. İsim türünde hitaplar kişi adı, aile rolleri, meslek adı ve betimleyici özellikler olmak üzere dört gruba ayrılmaktadır. Ayrıca, bu hitaplara eşlik eden 'bre', 'ey' ve 'ya' seslenme ünlemlerinin nezaket(sizlik) bakımından bir örüntü oluşturduğu ortaya konmuştur. | |||