Doğu Anadolu'da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024)

Gül E.

Black Sea Journal of Engineering and Science, cilt.9, sa.4, ss.2079-2093, 2026 (Hakemli Dergi)

  • Yayın Türü: Makale / Tam Makale
  • Cilt numarası: 9 Sayı: 4
  • Basım Tarihi: 2026
  • Doi Numarası: 10.34248/bsengineering.1956606
  • Dergi Adı: Black Sea Journal of Engineering and Science
  • Derginin Tarandığı İndeksler: Applied Science & Technology Source, Index to Legal Periodicals, Earth, Atmospheric, & Aquatic Science Collection (ProQuest)
  • Sayfa Sayıları: ss.2079-2093
  • Hakkari Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Doğu Anadolu Bölgesi’nde PM2.5 izleme altyapısının yetersizliği, bölgesel ince partikül madde dinamiklerinin değerlendirilmesini

güçleştirmektedir. Bu çalışmada Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) EAC4 yeniden analiz verisi kullanılarak 2003–

2024 dönemine ait PM2.5 konsantrasyonlarının mevsimsel değişimi ile WHO 2021 ve AB hava kalitesi eşikleriyle karşılaştırılmıştır.

Yirmi iki yıllık dönem boyunca bölgesel yıllık ortalama PM2.5 değeri 16,43 µg/m³ olup WHO 2021 yıllık kılavuz değerinin (5 µg/m³)

3,29 katıdır. Aylık klimatoloji Nisan’da 23,46 µg/m³ zirve değeriyle belirgin bir mevsimsel döngü ortaya koymakta; İlkbahar ortalaması

(22,17 µg/m³) diğer mevsimleri geride bırakmaktadır. Bu örüntü Kuzey Afrika ve Orta Doğu kökenli çöl tozu taşınımıyla tutarlıdır. Kış

mevsimi 13,50 µg/m³ ile beklentilerin aksine yıl içindeki en düşük dönem olmuştur. Mann-Kendall trend testi yıllık ve mevsimsel

serilerin hiçbirinde istatistiksel anlamlı eğilim saptamamıştır (tüm p>0,05). İncelenen 22 yılın tamamında yıllık değerler hem WHO

yıllık kılavuzunu hem de AB 2030 yıllık limit değerini (10 µg/m³) aşmıştır. Günlük ölçekte WHO 15 µg/m³ kılavuz değeri ortalama 165

gün/yıl, AB 2030 günlük 25 µg/m³ limit değeri ise ortalama 45 gün/yıl aşılmıştır. WHO kılavuzuna ulaşmak için dönem ortalamasında

%69, AB 2030 limit değerine ulaşmak için %39 azaltma gerekmektedir. Türkiye’de PM2.5 için bağlayıcı ulusal limit değer bulunmaması

bölgesel hava kalitesi yönetiminde kritik bir politika boşluğunu sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler: CAMS EAC4 yeniden analiz, Doğu Anadolu, Mevsimsel değişim, Mann-Kendall trend testi, Hava kalitesi eşikleri,

Çöl tozu taşınımı